Charakterystyka ogólna
Stary Brus to gmina wiejska w województwie lubelskim, w powiecie włodawskim. W latach 1975–1998 gmina położona była w województwie chełmskim.
Siedziba gminy to Stary Brus.
Według danych na koniec 2025 roku gminę zamieszkiwało 1919 osób.
| Państwo |  Polska |
| Województwo |  lubelskie |
| Powiat | włodawski |
| TERYT | 0619042 |
| Siedziba | Stary Brus |
| Wójt | Patrycja Zińczuk |
| Powierzchnia | 132 km² |
| Populacja (2025) • liczba ludności |
1919 |
| Nr kierunkowy | 82 |
| Tablice rejestracyjne | LWL |
Struktura powierzchni
Według danych z roku 2024 gmina Stary Brus ma obszar 132 km², w tym:
- użytki rolne: 45,50%
- użytki leśne: 48,8%
Gmina stanowi 10,62% powierzchni powiatu.
Sołectwa
Dominiczyn, Hola, Kamień, Kołacze, Laski Bruskie, Lubowierz, Marianka, Nowy Brus, Skorodnica, Stary Brus, Wołoskowola, Zamołodycze, Helenin, WielkiŁan
Historia
Pierwsza wzmianka o wsi Brus pojawia się już w 1485 roku w aktach chełmskich. Brus należał do ziemi chełmskiej i parafii Sawin w województwie ruskim. Wieś wymieniono w wykazie osad prawa niemieckiego w latach 1447-1492. Nazwa miejscowości może być związana z pobliskimi zbiornikami wodnymi, lub też może się wywodzić od słów: brus, brausek. Oznaczały one kamień do wecowania, na którym ostrzono miecze, lemiesze itp. Nazwa Stary Brus pojawiła się dopiero po II wojnie światowej.
Pierwszymi właścicielami wsi była miejscowa szlachta. Wieś założyli rycerze z pobliskiego Andrzejowa. Był to ubogi ród szlachecki pochodzenia ruskiego. Z czasem wieś na skutek podziałów w łonie tej rodziny została podzielona między wielu dziedziców. Według spisu podatkowego z 1564 roku miejscowość Brus była podzielona między wielu rycerzy. Spis wymienia następujących szlachciców posiadających niewielkie kawałki ziemi w tej wsi. Byli to Sebastian Chojeński, Michał i Iwan synowie Andrzeja, Dietukow, Jan syn Andrzeja, Joskowicz oraz Hieronim i Steczko Andrzejewscy. Brus był zaściankiem szlacheckim pełnym drewnianych niewielkich dworów, które często przypominały chaty chłopskie, ale wyróżniał je ganek, nieodłączny atrybut szlacheckiej siedziby.
Na przełomie XVI i XVII wieku poszczególne części wsi skupił ród Horochów herbu Trąby. Dominik Horoch, właściciel wsi, ożenił się z Zofią z Sawinianki i miał syna Andrzeja, który w połowie XVII wieku objął dobra Brus. Po śmierci Andrzeja Horocha dobra te odziedziczył Jan Horoch. W 1717 roku Jan Horoch ożenił się w Wołoskiej Woli z Katarzyną Milanowską i objął z czasem w posiadanie majątek Wołoskowola po śmierci brata swej żony. Po śmierci Jana ród Horochów przeniósł się do Wołoskiej Woli, ponieważ dokumenty często wymieniają właśnie tę wieś przy rodowodzie rodu, a brak jest danych o Brusie. Horochowie z czasem przenieśli się do Galicji, gdzie zrobili wielką karierę i otrzymali od cesarza Austrii tytuł hrabiowski. Brus w drugiej połowie XVIII wieku został przez Horochów sprzedany, a głównymi posiadaczami ziemskimi stał się ród Chajeckich herbu Korab, ale też niewielkie udziały miały inne rody szlacheckie.
Brus na austriackiej mapie Heldensfelda z 1801-1804 r.
[https://maps.arcanum.com/en/]
„Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w Galicji Zachodniej w cyrkule chełmskim. Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. osada weszła w skład powiatu włodawskiego departamentu siedleckiego. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie włodawskim obwodu radzyńskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej). W latach 1844–1866 leżała w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie włodawskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej).” [Dziennik Praw Królestwa Polskiego]
Brus na Nowej Topograficznej Mapie Zachodniej Rosji
(druk 1915 r.) [http://igrek.amzp.pl/]
W 1802 roku dobra Brus kupił Franciszek Kunicki, podkomorzy chełmski, dziedzic Hańska i Cycowa. Kunicki należał do elity politycznej ziemi chełmskiej i był przy tym bardzo bogaty. Skupował i sprzedawał liczne dobra ziemskie. Już w 1803 roku dobra Brus sprzedał Karolowi Dobieckiemu.
Karol Dobiecki w końcu XVIII wieku pełnił wiele ważnych funkcji w powiecie chełmskim i ziemi bełskiej. Jego jedynym synem był właśnie Karol Dobiecki, który zapewne sprzedał ojcowskie dobra i przeniósł się w te strony. Nazwę wsi zapisano wówczas jako Bruś Mitiołka, która wiele mu zawdzięcza. W 1807 roku wybudował w tej wsi cerkiew unicką. Do 1821 roku Dobiecki utrzymywał w tej wsi kapelana na swój koszt, z powodu braku zgody władz kościelnych na utworzenie parafii. Dobiecki wybudował też dwór i założył park dworski, tworząc typową siedzibę szlachecką. Syn Karola Dobieckiego po śmierci ojca około 1836 roku sprzedał te dobra Rochowi Jasieńskiemu herbu Dołęga. Jasieński wyremontował zniszczoną przez pożar cerkiew i ustanowił ją prywatną kaplicą dworską, przy której byli uniccy zakonnicy. Jasieński wybudował spichlerz, chlewnie, karczmę, czworaki, kapliczkę w parku, oficynę dworską i zapewne dzwonnicę przy cmentarzu. Jasieński oprócz tego, że zajmował się rozbudową swojego majątku, był też społecznikiem i urzędnikiem państwowym. Był radcą prawnym powiatu radzyńskiego oraz prezesem Komisji do spraw włościan w powiecie radzyńskim (od 1862 roku). Następnie po 1867 roku był sędzią pokoju powiatu włodawskiego.
W 1870 roku w Brusie powstała szkoła elementarna. Podczas uwłaszczenia ziemi dworskiej w 1864 roku w Brusie utworzono 44 gospodarstwa chłopskie na 735 morgach ziemi. Pozostała ziemia, czyli 3096 mórg, nadal należała do dworu. Na majątek Brus, w końcu XIX wieku, składały się folwarki: Brus, Zancin i Osmoł. W 1880 roku było w tych folwarkach 22 zabudowania mieszkalne i gospodarcze, w tym oranżeria. Według danych na rok 1880 wieś zamieszkiwało wówczas 940 osób, w tym 620 prawosławnych, 180 katolików, 130 ewangelistów i 10 żydów. Nazwę wsi zapisywano w tym okresie jako Bruss.
Gminy dominialne powstały na podstawie Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Dekretem księcia warszawskiego Fryderyka Augusta z 23 lutego 1809 r. wprowadzono gminy wiejskie, na czele których stali wójtowie, którymi zostawali z urzędu właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi. W pierwszej połowie XIX w. miejscowość należała do gminy Brus. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, wieś weszła w skład gminy Turno, powstałej w 1865 r. Jej siedzibę w 1927 r. przeniesiono do Wołoskowoli. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Brus, do której weszły wsie Brus Stary, Brus Nowy i folwark Brus. Po likwidacji gmin w 1954 r. utworzono gromadę Stary Brus, do której włączono też Nowy Brus, Kamień, Skorodnicę i Kołacze. W 1969 r. gromada Wołoskowola, wraz z koloniami Wielki Łan i Kułaków, została połączona z gromadą Stary Brus. Od 1973 r. wieś jest siedzibą gminy.
W 1867 roku władze przejęły na własność skarbu państwa miejscową kaplicę, którą w 1875 roku przemianowano na cerkiew prawosławną. „Zwrócona katolikom w 1918 r. jako świątynia p.w. MB Częstochowskiej. Jest cennym przykładem budownictwa sakralnego z epoki klasycyzmu z początku XIX w. W latach 1997-1998 wymieniono instalację elektryczną, posadzkę w prezbiterium, naprawiono tynki wewnętrzne, pomalowano elewację oraz dach, wyremontowano ogrodzenie. Prace przeprowadzono systemem gospodarczym ze środków parafii (…) W parafii mieszkały 1644 osoby.” [A. Wawryniuk, Monografia powiatu włodawskiego, Chełm 2010]
W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę (1919–1939) Stary i Nowy Brus należały do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego. W czasie okupacji niemieckiej (1939–1944) włączono je do powiatu chełmskiego. Od 1944 r. ponownie w powiecie włodawskim województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w województwie chełmskim, potem w powiecie włodawskim województwa lubelskiego.
„Według spisu z 30 września 1921 r. Bruss wieś i Bruss folwark należały do gminy Turno. Wieś: posiadała 94 domy i 488 mieszkańców, w tym 222 mężczyzn oraz 266 kobiet, w tym 148 rzymskokatolików, 311 prawosławnych i 29 wyznania mojżeszowego. Wszyscy deklarowali narodowość polską. Folwark: 3 domy i 49 mieszkańców, w tym 22 mężczyzn oraz 27 kobiet, w tym 43 rzymskokatolików i 6 prawosławnych. 46 osób deklarowało narodowość polską, a 3 rusińską. W omawianym okresie Miotełka (obecnie Mietułka, przysiółek wsi Stary Brus – ad) wieś: 3 domy i 1 inny budynek mieszkalny, 17 mieszkańców, w tym 10 mężczyzn i 7 kobiet, w tym 2 rzymskokatolików i 15 prawosławnych, wszyscy narodowości polskiej.” [Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, tom IV województwo lubelskie, Warszawa 1924]
W 1929 r. w brusie działalność prowadzili: kowal, szewc i dwaj krawcy. Istniały dwa sklepy spożywcze i dwie piwiarnie. Dziedziczką majątku była Józefa Załuska.
„W 1986 roku powstało Państwowe Gospodarstwo Rolne w Starym Brusie. Na początku lat dziewięćdziesiątych zapadła decyzja o jego likwidacji. W 1995 r. założona została Spółdzielnia Rolno Rybacka, która między innymi przejęła sprzęt, budynki, 600 ha ziemi i około 50 ha stawów. W 1999 roku powierzchnia stawów zwiększyła się do 98 ha”. [A. Wawryniuk, Monografia powiatu włodawskiego, Chełm 2010]